Trong bối cảnh Trung Quốc liên tiếp xây dựng và vận hành nhiều nhà máy điện hạt nhân (NMĐHN) gần biên giới Việt Nam, như Cảng Phòng Thành, Xương Giang, Trường Giang, cùng kế hoạch NMĐHN nổi trên biển, nguy cơ bức xạ xuyên biên giới ngày càng gia tăng. Các sự cố NMĐHN có thể ảnh hưởng trực tiếp và lâu dài tới con người, môi trường không khí, đất và nước, với bán kính tác động lên tới 300 km. Việt Nam, nằm trong vùng có nguy cơ này, cần hệ thống cảnh báo sớm và giám sát liên tục. Mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ (QT và CBPX) môi trường quốc gia do Bộ Khoa học và Công nghệ triển khai đóng vai trò then chốt trong việc phát hiện diễn biến bất thường về bức xạ trên lãnh thổ Việt Nam, hỗ trợ việc chủ động ứng phó sự cố bức xạ, sự cố hạt nhân, đồng thời cung cấp cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý nhà nước về năng lượng nguyên tử, an toàn bức xạ và hạt nhân.
Mạng lưới này bao gồm Trung tâm điều hành quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường (Trung tâm điều hành), Trạm quan trắc cấp vùng (Trạm vùng), Trạm quan trắc cấp tỉnh (Trạm địa phương), hệ thống trinh sát, giám sát, quan trắc phóng xạ quân đội và các trạm quan trắc tại cơ sở hạt nhân. Hoạt động của mạng lưới bao gồm quan trắc trực tuyến suất liều bức xạ gamma 24/24, quan trắc phổ gamma, quan trắc định kỳ các loại mẫu môi trường …. Mạng lưới cũng duy trì, bảo dưỡng, hiệu chuẩn thiết bị, phòng thí nghiệm và hạ tầng Trung tâm điều hành, trạm vùng, trạm địa phương và các cơ sở liên quan.
Trong những năm qua, Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam (NLNTVN) đã triển khai xây dựng và quản lý mạng lưới QT và CBPX môi trường quốc gia. Trung tâm điều hành tại Viện KH và KTHN, Hà Nội, được trang bị máy chủ, màn hình lớn, máy tính, phần mềm mô phỏng phát tán phóng xạ và quản lý dữ liệu quan trắc. Hệ thống thiết bị gồm liều kế phóng xạ, máy đo phổ gamma liên tục, thiết bị lấy mẫu khí và quan trắc tự động các thông số khí tượng. Mạng lưới đã hình thành 3/4 trạm vùng tại Hà Nội, Lâm Đồng và TP. Hồ Chí Minh, cùng các trạm địa phương gồm thành phố Hà Nội, Quảng Ninh (Móng Cái, Bãi Cháy), Hải Phòng (thành phố Hải Phòng, đảo Bạch Long Vĩ), Lạng Sơn, Lào Cai, Sơn La, Cao Bằng, Nghệ An, Đà Nẵng. Hệ thống trinh sát phóng xạ quân đội bổ trợ cho mạng lưới quốc gia, nâng cao khả năng giám sát và cảnh báo.
Ảnh: Phòng máy chủ (Trung tâm điều hành) cài đặt các phần mềm điều hành, kết nối trực tuyến nhận dữ liệu từ các thiết bị quan trắc trực tuyến để theo dõi tình trạng bức xạ tại các trạm
Tuy nhiên, mạng lưới chưa hoàn thiện về số lượng trạm và thiết bị còn thiếu, tần suất quan trắc thưa, cơ sở dữ liệu và bản đồ phóng xạ chưa đầy đủ, việc phối hợp với trạm khí tượng và địa phương còn gặp khó khăn về cơ chế, thủ tục. Thiếu các văn bản pháp lý, tiêu chuẩn kỹ thuật, hướng dẫn vận hành dẫn đến khó khăn trong tổng hợp, phân tích và đánh giá số liệu. Mạng lưới đã hình thành đội ngũ cán bộ chuyên môn cao và cơ sở vật chất bước đầu, tạo nền tảng phát triển trong tương lai, đồng thời là công cụ quan trọng để giám sát, cảnh báo sớm và ứng phó kịp thời các sự cố bức xạ, bảo vệ con người và môi trường. Việc mở rộng và hiện đại hóa các trạm quan trắc, tăng cường năng lực phân tích dữ liệu sẽ giúp Việt Nam chủ động ứng phó các rủi ro phóng xạ, đồng thời phát triển năng lượng hạt nhân an toàn và bền vững, nâng cao hiệu quả quản lý và uy tín quốc tế.
Nguyễn Xuân Khoa
Trung tâm Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo tỉnh Lào Cai
